Historia DAG Fabrik Bromberg i powstanie Exploseum
Exploseum to jedno z najbardziej oryginalnych muzeów techniki w Polsce, mieszczące się na terenie dawnej fabryki materiałów wybuchowych Dynamit AG (DAG) w bydgoskim Łęgnowie. Zakład powstał w latach 1939–1944, gdy niemieckie władze okupacyjne zdecydowały o budowie tu jednego z największych w Europie kompleksów produkujących proch i trotyl. Do dzisiaj zachowały się liczne budynki magazynowe, bunkry oraz podziemne korytarze, w których umieszczono oryginalne maszyny i urządzenia produkcyjne. Po wojnie fabryka była wykorzystywana przez Zakłady Chemiczne „Zachem”, a po ich likwidacji w 2011 roku, zdecydowano o przekształceniu części terenu w muzeum. Dziś Exploseum jest oddziałem Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy i stanowi niezwykłe świadectwo techniki wojennej oraz dziejów przemysłu chemicznego w regionie.
Obiekt o powierzchni kilku hektarów został udostępniony zwiedzającym w 2012 roku. Na trasie turystycznej można zobaczyć nie tylko architekturę przemysłową, ale również unikatowe eksponaty związane z procesem produkcji materiałów wybuchowych. Ekspozycja łączy historię II wojny światowej z perspektywą techniczną i społeczną – od warunków pracy przymusowych robotników po innowacyjne jak na tamte czasy rozwiązania technologiczne.
Ekspozycja i atrakcje – co zobaczymy w Exploseum
Zwiedzający mogą przemieszczać się pomiędzy dawnymi magazynami i halami produkcyjnymi, w których zachowano oryginalne wyposażenie: prasy hydrauliczne, mieszalniki, suszarnie oraz systemy transportu wewnętrznego. Wiele maszyn pochodzi bezpośrednio z czasów wojny i jest w pełni sprawnych technicznie, co pozwala lepiej zrozumieć skomplikowany proces wytwarzania trotylu i prochu bezdymnego. Główna trasa podzielona jest na kilka stref tematycznych – od przygotowania surowców po końcowe pakowanie gotowych produktów.
- Strefa surowców – prezentuje magazyny kwasów i rozpuszczalników; repliki cystern oraz oryginalne rurociągi.
- Strefa nitrowania – ukazuje proces produkcji nitrocelulozy i trotylu; eksponowane są m.in. wirówki i aparaty do stabilizacji.
- Strefa suszenia i prasowania – znajdują się tu piece oraz prasy hydrauliczne, które formowały gotowe ładunki.
- Strefa magazynowania i transportu – w podziemnych bunkrach zgromadzono wózki, pojemniki oraz systemy wentylacji.
Ważnym elementem wystawy jest narracja o losach robotników przymusowych, w tym polskich, radzieckich i francuskich, którzy pracowali w DAG Fabrik. W jednym z budynków urządzono izbę pamięci z dokumentami, fotografiami i listami. Dodatkowo na zewnątrz można obejrzeć makiety strategicznych obiektów oraz fragmenty infrastruktury kolejowej, która łączyła fabrykę z siecią kolejową.
Praktyczne informacje dla zwiedzających
Exploseum jest otwarte dla gości przez cały rok, a dokładny harmonogram można sprawdzić na stronie Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy. Zwiedzanie odbywa się w grupach z przewodnikiem (również w języku angielskim), ale istnieje możliwość skorzystania z audioprzewodnika. Część trasy prowadzi pod ziemią, dlatego zaleca się wygodne obuwie i ciepłe ubranie (temperatura w bunkrach jest niższa niż na zewnątrz). Dla miłośników militariów i historii techniki obiekt stanowi nie lada gratkę – wiele eksponatów można dotknąć, a na niektórych stanowiskach uruchamiane są pokazy dźwiękowe i świetlne ilustrujące dawny proces produkcyjny.
- Lokalizacja: ul. Chemiczna 1, 85-792 Bydgoszcz (Łęgnowo)
- Godziny otwarcia: od wtorku do niedzieli (sezon letni i zimowy różnią się długością dnia zwiedzania)
- Bilety: normalny – 20 zł, ulgowy – 14 zł, rodzinny – 50 zł (stan na 2025 r.)
- Czas zwiedzania: około 1,5–2 godzin (trasa piesza ok. 2 km)
- Dostępność: trasa nie jest w pełni przystosowana dla osób z niepełnosprawnością ruchową (część podziemna z wąskimi przejściami)
Exploseum to miejsce, które łączy edukację historyczną z autentycznym dziedzictwem przemysłowym. Dla bydgoszczan i turystów stanowi niepowtarzalną okazję, by z bliska przyjrzeć się technologii, która przez dziesięciolecia kształtowała losy regionu i świata. Warto wybrać się tam z rodziną, aby zobaczyć, jak w trudnych warunkach wojennych powstawały materiały wybuchowe, a jednocześnie oddać hołd ofiarom pracy przymusowej. To jedna z tych bydgoskich atrakcji, która na długo pozostaje w pamięci.