Historia i symbolika ikony bydgoskiego rynku
Fontanna Potop, choć dziś stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Bydgoszczy, skrywa wiele detali, które umykają nawet stałym bywalcom Starego Rynku. Została odsłonięta w 1904 roku z okazji 50-lecia panowania cesarza Wilhelma I, a jej autorem był niemiecki rzeźbiarz Ferdinand Lepcke. Centralną grupę rzeźbiarską tworzy dramatyczna scena biblijnego potopu: młody mężczyzna wynurza się z wody, podtrzymując omdlałą kobietę i tulące się do niej dziecko. Wokół nich rozmieszczono postacie starszego mężczyzny z laską, a także zwierzęta – lwa, węża i ptaki, które symbolizują zniszczenie i odrodzenie natury.
Co ciekawe, pierwotnie fontanna nosiła nazwę „Potop” w duchu niemieckim (niem. Sintflutbrunnen), a na jej cokole widniały napisy gloryfikujące dynastię Hohenzollernów. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1923 roku usunięto te inskrypcje, pozostawiając jednak samą kompozycję rzeźbiarską bez zmian. Od tego czasu fontanna stała się neutralnym dziełem sztuki, podziwianym przez mieszkańców i turystów bez politycznego kontekstu.
- Rzeźby wykonano z brązu, a cokół i basen z granitu szwedzkiego – materiał ten został wybrany ze względu na trwałość i elegancję.
- Woda wypływa z kilkunastu dysz rozmieszczonych wokół podstawy, tworząc efekt wodnej kaskady, która miała podkreślać dynamikę sceny potopu.
- Ferdinand Lepcke był także twórcą innych fontann w Niemczech, jednak bydgoska uchodzi za jego najważniejsze dzieło w tej skali.
Niezwykłe losy – wojna, ukrycie i renowacje
Fontanna Potop przetrwała obie wojny światowe, ale nie obyło się bez przygód. Podczas II wojny światowej Niemcy, uznając rzeźby za część dziedzictwa narodowego, zdemontowali je i wywieźli w głąb Rzeszy. Po wojnie, w 1947 roku, rzeźby odnaleziono na Dolnym Śląsku i sprowadzono z powrotem do Bydgoszczy. Mimo szoku transportu, większość elementów była w dobrym stanie. Jedyną stratą była oryginalna postać lwa, którą zastąpiono później wierną kopią odlaną w latach 50. XX wieku.
W czasach PRL fontanna kilkukrotnie zmieniała swoje otoczenie – w latach 60. usunięto ozdobne latarnie wokół niej, a w latach 80. dodano betonową opaskę wokół basenu. Dopiero w 2014 roku przeprowadzono gruntowną renowację, podczas której przywrócono pierwotne proporcje, oczyszczono brąz z patyny i ponownie uruchomiono system wodny z filtracją. Co więcej, odkryto wtedy, że pod warstwą farby kryły się oryginalne niemieckie napisy – zostały one jednak zakonserwowane i przykryte, aby nie naruszać obecnego charakteru fontanny.
- Podczas renowacji w 2014 roku wymieniono wszystkie dysze wodne, a woda jest teraz podgrzewana zimą, co zapobiega zamarzaniu i umożliwia działanie fontanny od wiosny do późnej jesieni.
- Oryginalne formy odlewnicze rzeźb przechowywane są w bydgoskim Muzeum Okręgowym, a w przypadku kolejnych uszkodzeń możliwe jest wykonanie nowych kopii.
- Fontanna była trzykrotnie przenoszona na czas remontów nawierzchni Starego Rynku – ostatni raz w 2006 roku, kiedy to zdemontowano ją i przewieziono w częściach do magazynu.
Współczesne ciekawostki – legendy i techniczne sekrety
Mimo że fontanna ma już ponad 120 lat, wciąż budzi emocje i rodzi nowe historie. Według lokalnej legendy, jeśli wrzuci się do wody monetę i pomyśli życzenie, to w ciągu roku spełni się ono – pod warunkiem, że moneta nie spadnie na dno, ale utkwi na którymś z elementów rzeźby. Inna opowieść mówi, że w nocy można usłyszeć cichy szum, który imituje głosy tonących – co jest oczywiście tylko akustycznym efektem przepływu wody.
Technicznie fontanna działa w systemie zamkniętego obiegu wodnego z pompami o łącznej mocy 15 kW. Zużywa około 1000 litrów wody na godzinę, która jest oczyszczana przez filtry piaskowe. Od 2018 roku system oświetleniowy został zmodernizowany – w nocy fontanna zmienia kolory od błękitu przez zieleń po czerwony, co dodatkowo podkreśla dramatyzm kompozycji. W sezonie letnim wokół fontanny odbywają się koncerty i spektakle teatralne, a w mroźne zimy basen jest zamieniany na lodowisko – jednak rzeźby pozostają wtedy pod przykryciem, by uniknąć uszkodzeń.
- W 2020 roku podczas remontu Starego Rynku odkryto w ziemi pod fontanną skarb – srebrne monety z XVII wieku, które prawdopodobnie wypadły z kieszeni przechodniów. Zostały przekazane do muzeum.
- Fontanna Potop jest jedyną w Polsce fontanną przedstawiającą biblijny potop w formie ażurowej, pełnej dynamiki rzeźby – żadne inne miasto nie ma takiego samego dzieła.
- Co roku we wrześniu, w rocznicę odsłonięcia fontanny, woda na kilka minut zostaje wyłączona, a rzeźby podlewane są wodą święconą przez bydgoskiego proboszcza – to tradycja zapoczątkowana przez lokalne bractwo rycerskie.